Welke metselmortel bij oude stenen: kalk, bastaard of cement
Bij nieuwe stenen kies je de mortel op sterkte en gemak. Bij oude stenen komt er een regel bij: de mortel mag nooit harder zijn dan de steen. Een muur beweegt met temperatuur en vocht, en die beweging moet ergens heen. In een muur met zachte mortel scheurt de voeg, wat je eenvoudig herstelt. In een muur met harde mortel en zachte stenen scheurt de steen, en dat herstel je niet.
Kalkmortel
Een mengsel van luchtkalk of hydraulische kalk met zand, zonder cement. Het is de mortel waarmee vrijwel alle stenen van voor 1930 oorspronkelijk zijn verwerkt. Kalkmortel is zacht, blijft lang verwerkbaar, ademt, laat vocht uit de muur verdampen en herstelt kleine scheurtjes zelfs vanzelf doordat kalk oplost en weer neerslaat. Hij hardt langzaam uit, over weken in plaats van dagen, en is daarom minder geschikt voor vorstperiodes of voor een muur die snel belast moet worden. Voor monumenten en voor zachte handvormstenen is het de juiste keus.
Bastaardmortel
Kalk en cement samen, meestal in een verhouding van een deel cement op een of twee delen kalk en zes tot negen delen zand. Het is de praktische middenweg: sneller uithardend dan kalk, zachter en vochtregulerend genoeg voor oude stenen, en verkrijgbaar als kant-en-klare zak. Voor een tuinmuur, een schuur of een aanbouw met gebruikte stenen is bastaardmortel bijna altijd de beste keus.
Cementmortel
Cement en zand, hard en snel. Geschikt voor dichte, harde stenen zoals oude straatklinkers en gesinterde stenen, voor betonblokken en voor werk onder het maaiveld. Ongeschikt voor zachte, poreuze oude stenen, om de reden hierboven. Een bijkomend nadeel bij hergebruik: stenen die je nu in cement zet, zijn over vijftig jaar niet meer te bikken.
Zo kies je in de praktijk
Kras met een spijker over de steen. Komt er makkelijk poeder af, dan is het een zachte steen en kies je kalk of een kalkrijke bastaardmortel. Glijdt de spijker eroverheen, dan verdraagt de steen bastaard of cement. Neem een steen mee naar de bouwmaterialenhandel; een goede verkoper kiest dan de mortelklasse voor je. Vraag naar mortel voor “zuigende” of “zachte” stenen en vermijd de sterkste klasse. Kies zand en kleur die bij de voeg passen die je wilt zien.