Dakramen en lichtkoepels komen geregeld vrij bij een dakrenovatie, een uitbouw of een zolder die opnieuw wordt ingedeeld. Nieuw zijn het dure onderdelen, dus een tweedehands exemplaar scheelt fors. Tegelijk is dit materiaal waarbij twee dingen zwaarder wegen dan bij de meeste andere bouwonderdelen: de maat, want die zit vast aan de opening tussen de dakspanten, en de aansluiting op de dakbedekking, want daar gaat het lekken als het niet klopt. Deze gids loopt langs wat je tegenkomt, hoe je een exemplaar beoordeelt en wat je er onvermijdelijk nieuw bij moet kopen.
Wat je tegenkomt en wat je meteen vraagt
Het aanbod valt uiteen in drie soorten. Een compleet dakraam dat nog in het dak zit en dat door jou of door de verkoper wordt uitgebouwd. Een raam dat al uit het dak is en compleet op de grond staat, met kozijn en draaiend deel bij elkaar. En losse onderdelen: alleen het draaiende deel, alleen een gootstuk, of een set met rolluik of zonwering waarvan het raam zelf al weg is.
De eerste vraag is welke maat het is en waar dat op het raam te vinden is. De tweede vraag is of het compleet is: kozijn, draaiend deel, alle beslagdelen en de buitenbekleding horen bij elkaar en zijn per type en maat verschillend. Een draaiend deel zonder het bijbehorende kozijn is voor de meeste kopers weinig waard, tenzij je precies hetzelfde type al in je dak hebt zitten en alleen het glas of het draaiende deel vervangt.
Vraag daarnaast hoe het raam eruit komt of eruit gekomen is. Een dakraam dat netjes is uitgebouwd, met het gootstuk eerst losgemaakt en de pannen eromheen weggenomen, is heel gebleven. Een raam dat met een breekijzer uit het dak is gewipt heeft vaak een verwrongen kozijn of beschadigde hoeken, en dat is precies waar het later niet meer waterdicht op aansluit.
Maat is bij een dakraam bijna alles
Een dakraam past in een opening tussen twee dakspanten. Die opening is bij de bouw op de maat van het raam gemaakt, en een ander formaat erin zetten betekent dat er aan de dakconstructie gewerkt moet worden: een spant inkorten, een raveelbalk aanbrengen, de tengels en panlatten verzetten. Dat is constructief werk waarvoor je een timmerman of aannemer nodig hebt, en het maakt een goedkoop tweedehands raam ineens een dure klus. Zoek daarom eerst wat er in jouw opening past en ga dan pas zoeken, niet andersom.
De maat staat op een typeplaatje dat je bij vrijwel elk merk ziet zodra je het raam opendraait, meestal aan de bovenkant van het draaiende deel. Daar staan het merk, het type en een maataanduiding, bij de bekendste fabrikanten een korte code van twee letters en twee cijfers. Die code hoort bij een vaste breedte en hoogte van het kozijn. Vraag altijd om een scherpe foto van dat plaatje: met die code kun je thuis opzoeken wat de exacte buitenmaten zijn en welke aansluitsets erbij horen.
Meet daarnaast zelf na, of laat de verkoper nameten, want een typeplaatje kan onleesbaar of weggehaald zijn. Meet de buitenmaat van het kozijn over de breedte en de hoogte, niet de glasmaat. En meet in je eigen dak de vrije opening tussen de spanten, op meerdere hoogtes, want oude daken zijn zelden precies haaks.
- Vraag om een foto van het typeplaatje en om een foto van het hele raam van buitenaf en van binnenuit
- Noteer merk, type en maatcode voordat je afspreekt, zodat je weet welke aansluitset je nodig hebt
- Meet de buitenmaat van het kozijn zelf na en vergelijk die met de vrije opening in jouw dak
- Vraag naar de dakhelling waarvoor het raam geschikt is; niet elk type mag in een flauw of juist heel steil dak
- Controleer of het een tuimelraam is (draaipunt in het midden) of een uitzetraam, want dat bepaalt hoe je het bedient en hoeveel ruimte je binnen nodig hebt
Keuren: glas, hout en het draaimechanisme
Het glas is de duurste losse component en tegelijk de meest voorkomende afkeurreden. Zit er condens of een doffe waas tussen de twee ruiten, dan is de randafdichting van het isolatieglas lek. Dat is niet te herstellen en niet weg te poetsen; het glas moet vervangen, en dat kost bij een dakraam vaak meer dan het hele tweedehands raam. Beoordeel het glas daarom bij daglicht en van beide kanten, en let ook op sterretjes of scheuren aan de randen, want die lopen door.
Daarna komt het hout of het kunststof van het kozijn en het draaiende deel. Het kwetsbaarste punt zit onderin, waar regenwater langs het glas naar beneden loopt en jarenlang op de onderdorpel staat. Druk daar met een schroevendraaier of je duim in het hout: geeft het zacht mee, dan is er rot en is het raam niet meer te redden. Aan de buitenkant zit meestal een aluminium bekleding; die mag verweerd zijn, maar deuken en scheuren op de hoeken zijn een probleem omdat het water daar naar binnen kan.
- Draai het raam een paar keer helemaal open en dicht en kijk of het gelijkmatig loopt en in elke stand blijft staan
- Controleer of het raam in gesloten stand overal gelijkmatig aandrukt en of de sluiting stevig grijpt
- Beoordeel het afdichtingsrubber rondom: soepel is goed, hard, gescheurd of platgedrukt betekent vervangen
- Kijk of de ventilatieklep opengaat en of het filter erin zit; die filters zijn los te koop maar worden vaak vergeten
- Controleer de scharnieren en de veren op roest en op speling; een raam dat bij het openen zakt heeft versleten veren
- Voel onder aan de onderdorpel en in de hoeken naar zacht hout, en kijk naar afbladderende lak of donkere vlekken
- Beoordeel de buitenbekleding op deuken, scheuren en losgekomen hoekstukken
- Vraag naar het bouwjaar; dat staat vaak op hetzelfde typeplaatje en zegt iets over de beschikbaarheid van onderdelen
- Vraag of zonwering, rolluik of een binnenzonwering meegaat en of die bij deze maat hoort
De aansluiting op het dak koop je erbij, niet mee
Rond elk dakraam zit een aansluitset, in de praktijk het gootstuk genoemd: een geheel van een bovengoot, zijstukken en een onderstuk dat het water om het raam heen leidt en op de dakbedekking laat aflopen. Die set is maatgebonden en bovendien afhankelijk van je dakbedekking. Voor profielpannen bestaat een andere uitvoering dan voor vlakke dakbedekking zoals leien, shingles of bitumen. Een set die op een pannendak hoort, sluit op een vlak dak niet aan.
Reken erop dat je die set nieuw koopt, ook als de verkoper de oude meelevert. Het lood en het aluminium zijn bij de montage op maat gebogen en aangeklopt rond de bestaande pannen, en bij het demonteren scheuren of vervormen die stukken vrijwel altijd. Een gootstuk dat er niet strak omheen ligt, is precies de plek waar het na de eerste najaarsbui gaat lekken. Neem de oude set desgewenst wel mee als voorbeeld en om te zien welke uitvoering het was.
Bij het inbouwen horen daarnaast onderdelen die bijna niemand in een tweedehands advertentie noemt: een isolatiekraag rondom het kozijn, een dampremmende folie aan de binnenzijde en een onderdorpelgoot die vocht naar buiten voert. Die zijn los te koop en niet duur, maar ze bepalen samen of het raam koudebrugvrij en droog zit. Het plaatsen zelf is werk op een schuin dak, met valgevaar en met een dak dat tijdens de klus openligt; laat dat door een dakdekker of timmerman doen, of plan het in ieder geval met iemand die het eerder gedaan heeft en met de juiste beveiliging.
Lichtkoepels: de opstand bepaalt de maat
Een lichtkoepel op een plat dak bestaat uit twee delen: een opstand, meestal van kunststof of hout, die op het dak staat en waar de dakbedekking tegenop loopt, en de koepel zelf die daarop wordt bevestigd. Maten worden aangeduid met de dagmaat, dus de binnenwerkse maat van de opening, bijvoorbeeld honderd bij honderd centimeter. Meet bij een tweedehands exemplaar zowel de dagmaat als de buitenmaat van de opstand na, want de opstandwand heeft dikte en daarmee zit je zo enkele centimeters mis.
De koepel zelf is van acrylaat of polycarbonaat en dat is het onderdeel dat veroudert. Uv-licht maakt de kunststof na jaren geel en bros, en dan ontstaan er haarscheurtjes in het oppervlak die je ziet als een fijn craquelé. Zo een koepel laat minder licht door en kan bij hagel of bij het aanlopen breken. Tik er voorzichtig op en kijk tegen het licht in: helder en glad is goed, vergeeld en dof is een koepel op zijn laatste jaren. Let bij dubbelwandige of driewandige uitvoeringen ook op vocht of vuil tussen de wanden, want dat krijg je er niet meer uit.
De opstand kun je vaker wel hergebruiken, mits hij heel en niet vervormd is en de bevestigingsrand nog vlak is. Het aansluiten van de dakbedekking op de opstand is dakdekkerswerk: daar wordt de bitumen of de kunststof dakbaan omhoog gezet en afgewerkt, en een slechte aansluiting merk je pas als het binnen druppelt. Gaat het om een opendraaiende koepel of een met ventilatie, controleer dan het mechanisme en de afdichting net zo streng als bij een dakraam.
- Meet de dagmaat en de buitenmaat van de opstand allebei na en noteer ze voordat je afspreekt
- Kijk tegen het licht in naar vergeling, doffe plekken en fijne haarscheurtjes in de kunststof
- Controleer bij dubbelwandige koepels op vocht, vuil of aanslag tussen de wanden
- Beoordeel de opstand op scheuren, vervorming en op een vlakke bovenrand
- Vraag of er een ventilatierooster of een opendraaimechanisme bij zit en of dat werkt
Waar je vanaf blijft
Laat een raam staan als er condens tussen de ruiten zit, als het hout onder in het kozijn zacht is of als het kozijn zichtbaar uit het lood staat door een ruwe demontage. In alle drie de gevallen betaal je in onderdelen of in lekkage meer dan het raam je oplevert. Hetzelfde geldt voor een raam waarvan het typeplaatje weg is en waarvan niemand het merk of het type kent: je vindt er geen passende aansluitset bij en geen onderdelen.
Wees ook voorzichtig met heel oude ramen. Voor gangbare typen van de laatste twintig jaar zijn afdichtingsrubbers, sluitingen en filters gewoon los te koop. Voor een raam van veertig jaar oud is dat niet vanzelfsprekend, en dan is elk versleten onderdeel meteen een eindpunt. Vraag bij twijfel of het merk en type nog in productie zijn of recent zijn opgevolgd.
Let tot slot op de dakbedekking rond de plek waar het raam heeft gezeten of komt te zitten. Golfplaten op daken van voor 1994 kunnen asbest bevatten, en dan mag je er niet zelf in gaan boren, zagen of breken; dat werk hoort bij een gecertificeerd bedrijf (zie de gids over asbest in oude bouwmaterialen). Datzelfde geldt voor oude, harde afdichtingskoorden rond een lichtkoepel op een dak uit die periode.
Praktische tips
- Zoek eerst uit welke maat in jouw dakopening past en ga daarna pas zoeken; andersom eindigt bijna altijd in constructief werk
- Neem een duimstok, een zaklamp en een schroevendraaier mee: de zaklamp voor het glas van opzij, de schroevendraaier om zacht hout op te sporen
- Bekijk het raam van beide kanten in daglicht; condens tussen de ruiten zie je binnen bij kunstlicht makkelijk over het hoofd
- Vervoer een dakraam rechtop en gesteund, niet plat in de bus; het glas draagt anders het gewicht van het kozijn
- Ga met zijn tweeen; een compleet dakraam is zwaar en onhandig te dragen (zie ook de gids over het ophalen van grote partijen)
- Reken de nieuwe aansluitset, de isolatiekraag en de dampremmende folie mee in je budget voordat je bepaalt of het voordelig is
- Vraag of de zonwering, het rolluik en de bedieningsstang meegaan; los bijkopen kost onevenredig veel
- Sla het raam droog en uit de zon op tot je het plaatst, en leg er niets bovenop
- Laat het inbouwen en het aansluiten op de dakbedekking door een dakdekker of timmerman doen; een dakraam is de plek waar een fout zich als lekkage meldt