Kalkmortel of cementmortel: waarom de ene sloopsteen schoon te bikken is en de andere niet

Bij sloopstenen zie je twee werelden. De ene partij is met een tikje van de hamer schoon, de andere blijft een klomp mortel waar je met een beitel op moet hakken tot de steen zelf breekt. Het verschil zit niet in de steen maar in de mortel waarmee er ooit gemetseld is. Wie dat verschil kent, koopt geen partij die achteraf onbruikbaar blijkt.

Kalkmortel: zacht en vergevingsgezind

Tot ongeveer de jaren dertig van de vorige eeuw werd vrijwel uitsluitend gemetseld met kalkmortel, een mengsel van gebluste kalk en zand. Kalkmortel hardt langzaam uit, blijft relatief zacht en hecht minder sterk aan de steen dan de steen aan zichzelf. Daardoor breekt bij een klap de voeg en niet de steen. Stenen uit vooroorlogse panden laten zich hierdoor met een metselhamer of een bikbeitel schoonmaken, en juist daarom zijn ze in het hergebruikcircuit zo geliefd. Kalkmortel herken je aan de lichte kleur, de korrelige structuur en het feit dat je er met een nagel in kunt krassen.

Cementmortel: harder dan de steen

Na de oorlog nam portlandcement het over. Cementmortel is grijs, hard en hecht zo sterk dat de mortel bij het bikken vaak een stuk steen meeneemt. Bij een gevel uit 1965 blijft na het bikken een groot deel van de stenen beschadigd achter. Voor zichtwerk is dat meestal niet acceptabel, voor een binnenblad of een fundering wel. Er zijn ook bastaardmortels met zowel kalk als cement; die zitten er qua bikbaarheid tussenin.

Zo test je het ter plaatse

Neem een metselhamer mee als je gaat kijken. Pak een steen met mortelresten en tik langs de rand van de mortel, niet op de steen. Springt de mortel er in brokken af en blijft er een vlakke steen over, dan is het kalk. Blijft de mortel zitten of breekt de steen, dan is het cement. Doe dit met vijf stenen uit verschillende delen van de stapel; een pand kan in fases gebouwd of hersteld zijn met verschillende mortels.

Wat dit voor de prijs betekent

Ongebikte stenen uit kalkmortel zijn een koopje, omdat het werk dat je erin steekt rendeert. Ongebikte stenen uit cementmortel zijn zelden de moeite waard, hoe laag de prijs ook is. Vraag de verkoper altijd naar het bouwjaar van het pand en naar een foto van een breukvlak van de mortel. Dat scheelt een rit voor niets.